Bedrijven met een eigen vermogen van €16 miljoen, een or en minimaal 100 werknemers in Nederland, zijn volgens het Burgerlijk Wetboek (BW) verplicht om het ‘structuurregime’ in te stellen. De essentie van deze structuurregeling is dat een dergelijke ‘grote’ vennootschap wettelijk verplicht is een raad van commissarissen in te stellen. Deze moet bestaan uit minimaal drie leden, waarvan één van de drie wordt benoemd op versterkt voordrachtrecht van de ondernemingsraad.

In overtreding

Tal van bedrijven die aan deze criteria voldoen, passen dit niet toe en plegen daarmee een ‘economisch delict’. Zij zijn dus in overtreding. Waar ondernemingen wél de wet toepassen, wordt het voordrachtsrecht van de or vaak op oneigenlijke wijze belemmerd. Uitzonderingen zijn overigens vooral te vinden bij beursgenoteerde ondernemingen, die zich verplicht voelen de wetgeving op te volgen.

Schadelijk voor de rechtsstaat

Hoe kan het dat deze wettelijke verplichting door het bedrijfsleven zo slecht wordt nageleefd? Het is opmerkelijk dat er geen registratie plaatsvindt van bedrijven die aan de criteria voldoen. Er vindt geen controle plaats en er worden geen sancties toegepast op het niet naleven van de wet. Dit is uiterst schadelijk voor de rechtsstaat die Nederland pretendeert te zijn. Deze wetgeving is bedoeld om, in aanvulling op de Wet op de ondernemingsraden de ongelijke machtspositie van werknemers en werkgevers (enigszins) te compenseren. En om de werknemers een (weliswaar ondergeschikte) positie als stakeholder te geven in het bestuur van de onderneming, naast de vertegenwoordigers van de aandeelhouders. Deze constatering is gebaseerd op onze praktijkervaring als organisatieadviseur voor ondernemingsraden. We geven drie voorbeelden uit de praktijk.

Voorbeeld 1: familiebedrijf

Familiebedrijf X in Limburg produceert apparatuur voor het bakkersbedrijf. X voldoet al jaren aan de criteria voor het structuurregime, maar past dit niet toe. Nadat de oprichter en ‘pater familias’ van de onderneming is overleden, oefenen een aantal familieleden het bedrijfstoezicht uit, dat soms direct in de bedrijfsvoering ingrijpt. De nieuwe aangestelde directeur wordt ontslagen en de CFO neemt de algehele leiding tijdelijk over. Als de or het voorstel doet om het toezicht te professionaliseren door de instelling van een RvC, kijken directie en vertegenwoordiger van de aandeelhouder of ze water zien branden en wijzen het met kracht af.

Voorbeeld 2: beursgang

Onderneming Y in de metaalindustrie gaat naar de beurs. In het ‘prospectus’ wordt vermeld dat de onderneming al jaren aan de criteria voldoet, maar nog geen structuurregime heeft en daarmee dus een ‘economisch delict’ heeft gepleegd. Er volgt geen sanctie. Zij stellen het structuurregime in. Maar het versterkt voordrachtrecht van de or weigeren ze, onder verwijzing naar de periode van drie jaar die het BW vermeldt. Om het bedrijf na het bereiken van de criteria en de registratie daarvan bij de Kamer van Koophandel de tijd te geven om het structuurregime voor te bereiden, is de periode van drie jaar genoemd.

Voorbeeld 3: overnames

Bedrijf Z wordt overgenomen door een buitenlandse onderneming. Bij deze overname is overeengekomen dat het bedrijf het structuurregime instelt en de or een kandidaat kan voordragen. Dit is gebeurd tijdens het adviestraject van de or met de CEO van het Europese concern. Na een jaar stellen ze het structuurregime in. De kandidaat van de or wordt op oneigenlijke gronden afgewezen. Er volgt opnieuw een overname, dit keer door een Aziatisch bedrijf. Wederom maakt de or de afspraak met de nieuwe eigenaar dat er een kandidaat voor benoeming in de RvC kan worden voorgedragen. Deze zegt zich altijd aan de wetgeving te zullen houden. Opnieuw wijzen ze de voordracht van de or af.

Positieve voorbeelden

Zijn er ook voorbeelden waarbij de wetgeving wél en naar de geest wordt toegepast? Jazeker. Voormalig DSM-bedrijf Fibrant, producent van grondstof voor plastic, werd door de toenmalige eigenaar (DSM en investeringsmaatschappij CVC) verkocht aan Chinese onderneming HighSun. Ook hier informeerde de ondernemingsraad, bij het adviestraject over de overname, over het structuurregime en de voordracht van een commissaris door de or. Ook hier zei de nieuwe eigenaar ‘altijd de wetgeving te zullen respecteren’. Tot verrassing van de or kwam er een paar weken na de ‘closing’ een bericht van de nieuwe eigenaar, met de vraag waar de voordracht van de or bleef. De or heeft daarop een eigen wervings- en selectieprocedure gevolgd en een kandidaat voorgedragen, die vervolgens is benoemd. Lees ook:

• Ondernemingsraad en toezichthouders: hoe zit dat?
• Structuurregeling vergt nieuwe feiten
• Wie is nu eigenlijk de baas in de onderneming?

Waarom is de juiste toepassing van deze wetgeving van belang?

1. Navolging van wetgeving is in het algemeen van belang voor de handhaving van de rechtsstaat.
2. De intentie van de wetgever is om de werknemers een (weliswaar zeer beperkte) stem te geven in het bestuur van de onderneming; dit als tegenwicht tegen de almacht van de aandeelhouder. Het maatschappelijk belang hiervan neemt alleen maar toe, gezien de toenemende kloof in vermogen en macht tussen arbeid en kapitaal.
3. Veel middelgrote Nederlandse bedrijven worden overgenomen door multinationale ondernemingen uit de hele wereld, de laatste jaren in toenemende mate uit China en India. In deze concerns worden de directeuren van de lokale bedrijven doorgaans vooral gezien als zetbazen, die enkel het concernbelang dienen. Volgens het BW moet een bestuurder van een vennootschap echter ook zijn eigen afweging te maken, vanuit het belang van de vennootschap zelf en de daaraan verbonden werkgelegenheid. Een toezichtsorgaan (RvC), met daarin een lid dat voorgedragen is door de or van de (lokale) onderneming, kan van groot belang zijn om op de naleving van dat belang toe te zien.
4. Familiebedrijven kunnen veel baat hebben bij een onafhankelijk toezichtsorgaan, met name bij opvolgingsproblemen.

Het wordt tijd dat de aandeelhouders van de bedrijven in Nederland zich gewoon gaan houden aan de wet. En niet alleen naar de letter, maar ook naar de geest. Evert Smit, Basis & Beleid Organisatieadviseurs